Stichting Perfect Fungi Europe - P.O. Box 416 - 6700 AK - Wageningen - The
Netherlands
Overgenomen uit: Trouw, 2 oktober 1996.
HET IS DE PADDESTOEL DIE SPREEKT
Wie zich de pillen en poeders uit koffieshop of discotheek
niet kan permitteren, trekt voor zijn trip het bos in. Sinds
kort is de paddestoel namelijk herontdekt als hallucinerend
middel. Herontdekt, want in de jaren vijftig werd de
geestverruimende werking van de Psilocybe al uitgebreid
bestudeerd en beproefd. Toen was ook bekend dat de paddestoel
deel uitmaakte van een religieus ritueel. Totdat de vrees voor
het zedenverval bij de jeugd de overhand kreeg en de 'plant
die god bevat' in het verdomhoekje verdween.
"Het eerste dat me te binnen schiet als ik aan die ervaring
terugdenk, is dat de paddestoelen afschuwelijk smaakten. De
beelden die ik zag, waren vooral veelkleurige geometrische
patronen, buitengewoon levendig. Het leek alsof ze van achter
uit mijn hoofd kwamen, ook al zag ik ze voor mijn open ogen,"
schrijft Masha Wasson Britten over de keer dat ze op
zeventienjarige leeftijd hallucinerende paddestoelen
gebruikte. "De visioenen duurden een uur of vijf, veel te
kort. Daarna sliepen we even. Toen ik wakker werd, voelde ik
mij uitgeruster en opgeknapter dan ooit tevoren."
Het tafereel speelt zich af in een gehucht in Mexico, juli
1955. Masha Wasson, nu lector van een verpleegstersopleiding
van de Universiteit van New York, schrijft het bovenstaande in
een boek uit 1990 dat allerlei wetenschappers aan haar vader,
vier jaar na diens dood, hebben opgedragen. Ze schrijft niet
overeen jeugdzonde, maar over de dag dat Roger Gordon Wasson
zijn dochter in Mexico liet delen in zijn blijdschap over een
ontdekking die de wereld en de wetenschap grondig zou
veranderen.
In de eeuwen daarvoor schreef vrijwel geen enkele
wetenschapper of onderzoeker over de rol van paddestoelen in
de menselijke cultuur, in de jaren daarna schreven
onderzoekers uit alle disciplines erover. Buiten de wereld van
de wetenschap werd de paddestoel in de Verenigde Staten van
Noord-Amerika inzet van een kat-en-muis-spel tussen politie en
jongeren dat op hoog niveau gespeeld werd. Beide gevolgen van
de ontdekking zijn nu, dertig, veertig jaar later overgewaaid
naar Nederland. Cultuurfilosoof Ton Lemaire heeft de invloed
van de ontdekking op de geesteswetenschappen op een rijtje
gezet in zijn boek Godenspijs of duivelsbrood en in Rotterdam
begon vorige week een proefproces over de vraag of gedroogde
paddestoelen misschien niet en verse misschien wel verhandeld
mogen worden.
Roger Gordon Wasson was vicepresident van de J.P. Morgan &
Company-bank in New York en nog maar enkele jaren verwijderd
van zijn pensioen. Zijn vrouw Valentina was kinderarts,
beroemd vanwege een kinderboek over adoptie. Op hun
huwelijksreis in 1927 merkten ze dat ze nogal verschillend
over paddestoelen dachten en maakten er hun hobby van alles
over paddestoelen in liedjes, sprookjes, mythen, legenden,
kunst, literatuur en geschiedenis te verzamelen. Al doende
groeide het onschuldige tijdverdrijf uit tot een
wetenschappelijke zoektocht die in juli 1955 het resultaat
opleverde waar de bankier alleen maar van had durven dromen.
Hij nam in Mexico deel aan een paddestoelenritueel, een
velada, onder leiding van een genezeres, de curandera Maria
Sabina. Het echtpaar vermoedde dat vergelijkbare rituelen al
duizenden jaren oud waren maar had lang gedacht dat ze niet
meer werden uitgevoerd. Met groot vertrouwen in de
overgeleverde kennis van de Mexicaanse Indianen gaf Wasson een
paar dagen nadat hij aan het ritueel had deelgenomen een paar
van de toen nog onbekende paddestoelen aan zijn vrouw en
dochter, Valentina en Masha Wasson.
Valentina Wasson maakte de gevolgen van de ontdekking
niet
meer mee omdat ze in 1958 aan een kanker overleed, een half
jaar nadat het echtpaar zijn ontdekking in een luxueus boek en
een artikel in Life had gepubliceerd. Masha heeft daarentegen
van nabij meegemaakt hoe beroemd haar vader werd.
"Interessante geleerden als de dichters Robert Graves en
Octavio Paz kwamen onverwacht op visite of wij bezochten hen.
Mijn vader maakte me deelgenoot van zowel zijn gevoelens van
respect voor de geleerden op wie hij zo zwaar leunde als zijn
misprijzen voor degenen die hij slordig en onnauwkeurig vond
in hun onderzoek of conclusies."
Wasson wist van wanten. Hij slaagde erin om in een paar jaar
tijd alles over de Mexicaanse paddestoel te (laten)
onderzoeken. Hij beschreef het gebruik ervan door de Indianen
en de plaats van de paddestoel in de archeologie van Midden-
Amerika. Het meest concrete resultaat daarvan was dat hij de
betekenis van pre-colombiaanse Maya-beeldjes, die bekend
stonden als 'paddestoelenstenen' maar gezien werden als
bijvoorbeeld fallussymbolen, herontdekte. Wasson stelde voor
ze te zien als gebruiksvoorwerpen in godsdienstige
paddestoelenrituelen. "het is merkwaardig dat niemand ooit
heeft geopperd dat de 'paddestoelenstenen' paddestoelen konden
voorstellen", schreef hij. De biologie van de onbekende
paddestoelen liet Wasson over aan Roger Heim, toen directeur
van het Museum National d'Histoire Naturelle in Parijs. Heim
beschreef en benoemde ze. De belangrijkste soorten bleken tot
het geslacht Psilocybe te behoren.
Belangrijker is dat Heim er in de jaren vijftig al in
slaagde
de paddestoelen te kweken. Dat maakt voor een chemicus het
zoeken naar de werkzame stof een stuk makkelijker. De
aangewezen man om het te doen was Albert Hofmann, ontdekker
van LSD. Hofmann werkte bij het grote Zwitserse farmaceutische
bedrijf Sandoz maar "niemand toonde veel ijver om dit probleem
(van de paddestoelen) aan te pakken omdat bekend was dat LSD
en alles wat daarmee te maken had weinig populaire onderwerpen
bij de bedrijfsleiding waren", merkte hij later op.
Hofmann deed het onderzoek op eigen houtje, inclusief proeven
op zichzelf omdat honden en muizen niet op de stoffen uit de
paddestoel leken te reageren. In november 1958 publiceerde hij
de structuur van twee stoffen, psilocybine en psilocine, die
nauw verwant bleken te zijn aan LSD, niet alleen wat hun
effect op de psyche, maar ook wat betreft hun chemische
structuur betreft. "Net als LSD blokkeren de twee stoffen uit
de paddestoelen de werking van serotonine, een stof in de
hersenen", schreef Hofmann. "Het grootste verschil met LSD is
de kwantitatieve werking, ze zijn meer dan 100 maal minder
actief dan LSD. Bovendien duren de gevolgen van de stoffen in
de paddestoelen maar vier tot zes uur, veel korter dan de
gevolgen van LSD (acht tot twaalf uur)."
Al in juli 1958 kon Sandoz psilocybinepillen en
injectievloeistoffen leveren aan de onderzoekers van het
Hopital Sainte-Anne in Parijs. Zij dienden de stof toe aan
normale proefpersonen en aan geesteszieken en beschreven
nauwkeurig de somatische en psychische gevolgen. Normale
proefpersonen bleken in vier van de vijf gevallen een gevoel
van welbehagen te ondervinden en bijna ven vaak een gevoel van
onbehagen; het onbehaaglijke kwam namelijk vaak na het
welbehagen. Geesteszieken reageerden minder duidelijk op
psilocybine. Zowel bij normale als bij zieke proefpersonen
kwamen (jeugd)herinneringen boven. Bij de zieken waren dat
"natuurlijk vaak traumatiserende scenes", aldus de Franse
onderzoekers, bij de gezonde proefpersonen "herinneringen uit
de kindertijd zonder pijnlijk karakter. Hun slotconclusie
luidde: "We hebben binnen de grenzen van ons onderzoek in
ieder geval geen enkel ongunstig effect waargenomen, noch op
het somatische, noch op het psychische niveau."
Wasson en Heim bundelden eind 1958, begin 1959 alle
wetenschappelijke resultaten in een volumineus boek met de
titel Les champignons hallucinogenes du Mexique.
Nog een paar keer ging Wasson naar Mexico. In 1962 ging
Hofmann mee met een potje psilocybinepillen op zak. De
curandera Maria Sabina deed daar bij wijze van experiment een
velada mee. "Toen we bij het krieken van de dag Maria Sabina
en haar mensen verlieten, zei de curandera dat de pillen de
zelfde kracht hadden als de paddestoel. Er was geen verschil.
Hiermee bevestigde de hoogste autoriteit op dit gebied dat
synthetische psilocybine identiek was aan het natuurprodukt.
Als afscheidscadeau liet ik voor haar een potje pillen achter.
Stralend legde ze onze tolk Herlinda uit dat ze nu zelfs
buiten het paddestoelenseizoen consulten kon doen."
Voor Wasson was daar de kous van de Mexicaanse
paddestoelen
mee af. "Ik ben geinteresseerd in de vroege geschiedenis van
de mens. Of scheikundigen en therapeuten een of andere nuttige
toepassing zullen vinden voor de bijzondere stoffen in deze
vreemde planten, kan ik niet voorspellen."
Zou het bij zijn boeken zijn gebleven dan waren er nu
geen
winkeltjes die paddestoelen verkochten. Maar met zijn artikel
in Life uit mei 1957 veranderde Wasson ongewild de wereld. Het
verslag van zijn drugservaring sloeg in als een bom. Het huis
en het dorpje van Maria Sabina werden in tien jaar plat
gelopen. Het voetpad werd letterlijk verbreed en verhard tot
een autoweg. Carlos Castaneda dankte er zijn immense roem aan.
Mick Jagger, John Lennon en Peter Townsend lieten zich door
Maria Sabina genezen. Het werd bekend dat hallucinerende
Psilocybe-soorten zo'n beetje overal groeiden en vanaf 1975
kwamen gekweekte paddestoelen in de Verenigde Staten op de
zwarte markt.
Maria Sabina was in de ogen van haar streekgenoten
een
verraadster geworden die een goed bewaard geheim aan de
blanken had prijs gegeven. Wasson was in de ogen van Maria
Sabina een verrader geworden omdat hij zijn ontdekking
gepubliceerd had. En de beatniks waren in de ogen van Wasson
verraders geworden van een heilig gebruik.
In augustus 1955 nam de chemicus James Moore contact op met
Wasson. Hij wilde mee op een expeditie en mocht mee, niet in
het minst omdat hij een fonds kende dat wel 2000 dollar wilde
bijdragen. Twintig jaar later werd bekend dat Moore en zijn
geld door de CIA, de Amerikaanse inlichtingendienst, gestuurd
waren. De CIA stopte miljoenen dollars in gevoelig medisch
onderzoek. Zowel in de jaren vijftig als in de jaren zestig
vertoonde de dienst een morbide interesse voor
geestverruimende middelen omdat die wel eens dienst zouden
kunnen doen als waarheidsserum bij verhoren of gekmakend wapen
in de strijd tegen de communistische vijand. De middelen
werden vaak zonder medeweten van de betrokkenen uitgetest op
honderden proefpersonen. En voldeden nooit aan de
verwachtingen.
Met lede ogen zagen de overheden in Noord-Amerika en
West-
Europa aan hoe het gebruik van geestverruimende middelen zich
met name onder jongeren verspreidde. Het was een schok dat
Heim de paddestoelen bleek te kunnen kweken. De beperkende
maatregelen die tegen de produktie, verkoop, bezit en gebruik
werden genomen, dwongen Sandoz tot het staken van de produktie
van LSD en psilocybine in augustus 1965. Het veelbelovend
begonnen natuurwetenschappelijk onderzoek over de werking van
de stoffen werd op een zacht pitje gezet. Psychotherapie op
basis van het toedienen van LSD of psilocybine - in Nederland
was prof. J. Bastiaans er beroemd dan wel berucht om - werd om
dezelfde redenen gestaakt.
De Indianen meenden dat de woorden die de curandera tijdens
een velada sprak niet uit haar brein maar uit de paddestoel
kwamen. Dat de paddestoel sprak. En de uitspraken die gehoord
werden, bevatten boodschappen voor de toehoorders. Onder
andere daarom wilde Wasson af van woorden als psychedelica,
drugs en hallucinogenen. In klein comite werd besloten tot het
woord 'entheogeen', een stof die de eigenschap bezit de idee
van god op te roepen.
Dat woord 'entheogenen' dreef met name in de Verenigde
Staten
mee op de golven van politieke correctheid, vanwege de niet-
westerse wortels van het paddestoelengebruik. Op de golven van
New Age vanwege de relatie met het hogere en op die van
'exentrieke' wetenschap vanwege de mooie combinatie van geest
en stof.
Sinds een commissie van de Amerikaanse Food and
Drug
Administration in 1992 de aanbeveling deed weer uitgebreider
medisch onderzoek naar deze stoffen te doen, doen 'gewone'
wetenschappelijke onderzoeksgroepen ook weer experimenten met
lsd en psilocybine. Het gaat daarbij om mogelijke toepassingen
in de psychotherapie en om onderzoek naar de functie van
serotoninereceptoren in de synapsen van zenuwcellen van het
centrale zenuwstelsel, de plek waar bijvoorbeeld ook een
middel als Prozac zijn werk doet. Dat onderzoek is een jaar of
tien geleden in een stroomversnelling geraakt toen met
moleculair-biologische technieken de receptoren uit de synaps
'gekweekt' konden worden.
Over de paddestoelen uit Mexico is sinds het werk van Wasson
uit de jaren vijftig en zestig weinig
'geesteswetenschappelijk' nieuws te melden. In 1991 weigerde
de antropoloog Claude Levi-Strauss, een van de weinigen in
West-Europa die het werk van Wasson goed kenden en op waarde
schatten, mee te werken aan een film over de paddestoelen. "Ik
ben oud en het onderwerp ook." Van het
'natuurwetenschappelijk' onderzoek aan
serotonine(receptoren)
wordt veel verwacht. Serotonine speelt behalve in het centrale
zenuwstelsel ook een rol in de wanden van bloedvaten en
darmen. Serotonine-achtige stoffen zouden een
geneesmiddelenmarkt van miljarden dollars kunnen vormen, menen
Amerikaanse marktanalisten. Ook in Nederland wordt er op
universiteiten en bij farmaceutische bedrijven naarstig
gezocht naar geneesmiddelen die daar aangrijpen. De ziekten
waartegen ze werkzaam zouden kunnen zijn, vormen dan ook een
aantrekkelijke waslijst. Schizofrenie, depressiviteit,
Alzheimer, misselijkheid bij bestraling, hoge bloeddruk,
migraine, anorexia, gedragsstoornissen en verslaving aan
alcohol en cocaine. Misschien is de wens te genezen de vader
van de gedachte dat dat ook kan, maar ontwerpen van 'drugs'
die op serotonine lijken zal nog wel even doorgaan. En wat het
proefproces tegen verse en droge paddestoelen betreft, Wasson
nam in juli 1955 een paar paddestoelen naar New York mee en
gebruikte ze zes weken later, op 12 augustus, op zijn
slaapkamer in New York. Ze waren droog geworden.
Psilocine is dan afgebroken maar daar merkt de gebruiker
weinig van. Wasson: "Als er al een verschil was, dan was het
dat hun hallucinerende werking was toegenomen."
